Nieuw-Zeeland : Geschiedenis van het jongste land op aarde

Er is tevens bewijs dat de Maori's zich er ongeveer duizend jaar geleden vestigden en dat de Nederlander Abel Tasman de ontdekking van dit land in 1642 op zijn naam mag schrijven. Het was de Brit James Cook die in 1769 tijdens zijn reis rond de wereld Nieuw-Zeeland voor Engeland opeiste en koloniseerde. Langzaamaan immigreerden er steeds meer Europeanen die het land naar hun behoeften inrichtten. Tegenwoordig is Nieuw-Zeeland een multicultureel land met inwoners vanuit de hele wereld en heeft het een onafhankelijke identiteit in de wereld.

De Moriori en Kupe

Volgens recent onderzoek zijn waarschijnlijk de Moriori de eerste bewoners van Nieuw-Zeeland. Dit waren primitieve stammen die rond het jaar 700 vanuit de eilanden van Oost-Polynesië naar Nieuw-Zeeland waren overgestoken. Het waren voornamelijk jagers en vissers die in hun nieuwe land naar hartelust hun gang konden gaan want het gevarieerde landschap bevatte veel voedsel en er leefden vele soorten dieren.

Zo aten ze het vlees van zeezoogdieren als dolfijnen en walvissen en van vogels. Favoriet was de gigantische vleugelloze vogel, de moa. Deze konden wel drie meter hoog worden en er leefden maar liefst 25 soorten van. Ze waren zo makkelijk te vangen dat ze uiteindelijk zijn uitgestorven. Evenals de Moriori zelf die vanwege gebrek aan wapens kansloos waren tegen de later gearriveerde Maori's. In 1933 stierf de laatste bekende volbloed Moriori.

Het land van de witte wolk

Wanneer de eerste Maori's aan land kwamen, is niet zeker. Maar vaak wordt er gezegd dat de Polynesische zeevaarder Kupe de eerste was tussen 850 en 950. Hij gaf het land de naam 'Aotearoa', dat 'Het land van de lange witte wolk' betekent omdat er toen hij aan kwam varen laaghangende bewolking over het land hing. Na zowel het Noorder- als het Zuidereiland verkend te hebben, vaarde hij, volgens de legende, dolenthousiast terug naar zijn Hawaiki-eilanden in Polynesië.

Toch duurde het zo'n 350 jaar voordat de Maori's van deze eilanden de oversteek naar hun nieuwe vaderland durfden te maken. Ze zochten hun heil ergens anders vanwege de stammenoorlogen, overbevolking en ziektes die de Hawaiki-eilanden plaagden.

Rond 1000 - 1100 kwamen de eerste Maori's met een vloot kano's aan. Ze brachten verschillende soorten planten en dieren met zich mee. Bijvoorbeeld een kiore, een Polynesische rat die vetgemest een delicatesse was en wortelgewassen als de yam en de kumara. De Maori's bouwden nederzettingen, pa's, op grote stukken grond met daarop houten hutten en voedselbewaarplaatsen. Ze verbouwden groenten en zoete aardappelen op kleine akkers en gebruikten in plaats van dieren houten gereedschap om te oogsten.

In een pa bevond zich ook altijd een gemeenschapshuis, het belangrijkste en mooiste gebouw waar werd vergaderd, gefeest, getrouwd en gerouwd. De Maori's gebruikten voornamelijk hout om versieringen aan te brengen en beeldden vaak goden en voorouders af. De stamleider en priesters genoten de hoogste status en het leiderschap werd van vader op zoon doorgegeven.

Op zoek naar meer land om voedsel te verbouwen, werden de Maori's steeds oorlogszuchtiger en vonden er steeds vaker stammenoorlogen plaats. Vanwege deze vijandigheid werden de pa's meestal op heuvels of gemakkelijk verdedigbare eilanden gebouwd en beschermd met een aarden wal of houten palen. Wanneer een territorium te klein werd, vielen ze gewoon een nabijgelegen stam aan. Er werden wapens gebruikt van steen, hout of been. De gevechten waren vaak bloedig en met de gevangengenomen vijanden werd niet mals omgegaan: deze werden als slaaf gebruikt, of nog erger, ze werden opgegeten...

Abel Tasman

Al eeuwenlang bestond er in Europa de gedachte dat er als tegenhanger van de landen van het noordelijk halfrond, er ook een groot onbekend land in het zuiden moest bestaan. In 1642 besloot de Nederlandse Verenigde Oost-Indische Compagnie dat dit maar eens ontdekt moest worden om hun handelsgebied uit te kunnen breiden.

Gouverneur-generaal Anthony van Diemen stuurde Abel Janszoon Tasman eropuit om het 'Zuidland' te ontdekken en te onderzoeken of hiermee een lucratieve handel gedreven kon worden. Eerst koerste Tasman met de 'Zeehaen' en de 'Heemskerck' op het later naar hem vernoemde Tasmanië af en noemde het 'Van Diemensland'. Australië werd nauwelijks verder bezocht en ging de reis verder naar het oosten.

Op 13 december kreeg de bemanning 'een groot hooch verheven landt' in zicht. Als eerste Europeanen kregen zij Nieuw-Zeeland te zien, ter hoogte van de Zuidelijke Alpen. Tasman wilde er aan land maar de ruwe kust dreef hem verder naar het noorden. Een tweede poging werd gedaan bij wat nu de Golden Bay heet, maar weer lukte het niet het land zelf te verkennen.Vijandige Maori's vielen de Nederlanders met hun kano's, knuppels en peddels aan en vermoordden vier van de matrozen.

Tasman besloot dat met deze lieden geen handel gedreven kon worden en gaf het bevel verder te varen. Hij zeilde langs de westkust van het Noordereiland maar de ruwe zee verhinderde hem aan land te gaan. Een jaar later kwam hij weer in Nederland terug met het bericht dat de ontdekte kusten niet geschikt voor de handel waren. Wel kreeg het land een naam: 'Statenlandt'. Maar deze werd later gewijzigd in Nieuw-Zeeland ter ere van de provincie Zeeland waar zoveel beroemde zeehelden vandaan kwamen.

James Cook en de eerste Europeanen

Meer dan een eeuw was er nauwelijks belangstelling voor handelsbetrekkingen met Nieuw-Zeeland. In 1769 vertrok de Britse ontdekkingsreiziger Captain James Cook met de 'Endeavour' om de Stille Zuidzee te verkennen en om de passage van de zon door de planeet Venus waar te nemen. Hij vernam dit zeldzame fenomeen ter hoogte van Tahiti, en zeilde verder totdat hij de oostkust van het Noordereiland zag. Met hem waren ook kunstenaars en botanisten mee om wetenschappelijke ontdekkingen te documenteren maar Cook had ook de opdracht de mogelijkheden van nieuw land als kolonie te inventariseren.

In tegenstelling tot Abel Tasman, wist Cook wel vriendschappelijke betrekkingen met de Maori's aan te knopen. Hij zeilde eerste het Noordereiland rond - daarbij ontdekte hij de doorgang tussen de twee grote eilanden - om vervolgens het Zuidereiland verder te ontdekken. Door zijn veel positievere indruk van Nieuw-Zeeland dan die van Tasman, besloot hij het land als kolonie op te eisen voor Engeland.

In eerste instantie leken de Europeanen geen voorkeur te hebben zich in de nieuwe kolonie te vestigen. India en Nederlands-Indië leken toen interessanter. Maar in de 19e eeuw kwam de stroom immigranten aarzelend op gang. De meeste van hen waren handelaren, walvisvaarders, robbenjagers en missionarissen. Ze trokken voornamelijk op het Noordereiland rond om de Nieuw-Zeelandse rijkdom te exploiteren en voerden scheepsladingen kostbare goederen uit. Er was toen nauwelijks enige controle of organisatie op handel en verkoop van het land.

De eerste Europeanen gingen hun eigen gang en velen gaven zich over aan de drank en prostitutie. Missionarissen noemden dit gebied dan ook 'de hel van de Stille Oceaan'. De verstandhouding met de Maori's leek enigszins redelijk. Er woonden in 1840 zo'n 115.000 Maori's en zij werden sinds eeuwen voor het eerst geconfronteerd met grote veranderingen. Rond die tijd leefden er zo'n 2000 Europese kolonisten langs de noordelijke kusten met wie de inheemse bevolking intensief handel dreven. Veel Maori's teelden gewassen en voorzagen kolonisten  van voedsel en stonden gedeelten van hun land af. In ruil daarvoor ontvingen zij wapens wat aanleiding gaf tot een golf van geweld tussen stammen onderling.

Het Verdrag van Waitangi en de New Zealand Company

De Maori-stamhoofden maakten zich steeds meer zorgen om de toenemende wetteloosheid, het opkopen van hun land door de Europeanen en de stammenoorlogen. Zij wendden zich daarom voor hulp tot de Britse Kroon, koningin Victoria. Groot-Brittannië was toen het machtigste zeevarende land ter wereld en daarom de aangewezen natie voor bescherming en het invoeren van rust en orde in Nieuw-Zeeland. De Britten hadden hier wel oren naar omdat zij wilden voorkomen dat de Fransen of de Amerikanen de macht over het nieuwe land in handen kregen.

In 1840 werd het Verdrag van Waitangi tussen bijna 50 Maori-stamhoofden en de Britse regering getekend. Hiermee gaven de Maori's Koningin Victoria het recht land te kopen en in ruil daarvoor kregen de Maori's alle rechten privileges van Britse onderdanen met een bepaling waarbij de Maori's ongestoord bezit van hun land, wouden en visgronden werd gegarandeerd.

Maar rond dit laatste punt begonnen de problemen die vandaag de dag nog steeds voortduren. De Maori's meenden namelijk dat heel Nieuw-Zeeland aan hen behoorde, maar de Britten bepaalden dat dit alleen gold voor de gebieden die zij al bewerkten en bebouwden. Deze misstanden ontstonden omdat er twee versies van het Verdrag waren: een in het Maori en de ander in het Engels, met verschillende betekenissen. Er braken bloedige gevechten uit en nog steeds is deze controverse niet uit de lucht.

Na ondertekening van dit verdrag, wilden de Britten de kolonisatie van Nieuw-Zeeland meer gestructureerd aanpakken. Hiertoe werd in 1840 de New Zealand Company opgericht. Voor die tijd hadden kolonisten net zoveel grond in beslag genomen als ze wilden, zonder er iets voor te betalen. De New Zealand Company  stelde vaste prijzen in voor de verkoop van grond en met het geld dat hiermee werd verdiend werd de overtocht van de Europese immigranten bekostigd. Dit om de emigratie naar Nieuw-Zeeland te stimuleren. Dit was zo'n succes dat binnen een paar maanden alle grond was verkocht.

Toen de kolonisten in hun nieuwe vaderland arriveerden, bleek er echter meer land te zijn verkocht dan er voorhanden was. Ze konden daardoor niet direct hun bestaan opbouwen en trokken op eigen risico landinwaarts. Daar liep het geregeld uit op vijandelijke confrontaties met Maori's.

Om de orde te herstellen werd gouverneur Sir George Grey als gouverneur met bijzondere volmachten in 1845 naar Nieuw-Zeeland gezonden. Grey trad enerzijds met zeer harde hand op, maar herwon anderzijds door eerlijk optreden het vertrouwen van veel Maori's. Nu kon de New Zealand Company aan ieder zijn verplichtingen voldoen en na de voltooiing van de koloniastie kon deze instelling in 1851 worden ontbonden.

Landenoorlogen

Op 23 december 1846 kreeg Nieuw-Zeeland een nieuwe constitutie. Het kreeg de namen New Munster en New Ulster en werd verdeeld in provincies, elk onder een eigen gouverneur. In 1848 werd de grondwet voorlopig buiten werking gesteld. In 1851 werd de New Zealand Company ontbonden en in 1852 werd een nieuwe constitutie uitgevaardigd. Er kwamen provinciale bestuursraden, een algemene raad naast de gouverneur en een algemeen vertegenwoordiger. Het actieve kiesrecht voor al deze lichamen werd aan de census gebonden. Dit systeem functioneerde op een wijze die de zes provincies in feite tot even zovele zelfstandige staatjes deed worden.

De regeling van de verhouding ten opzichte van de inheemse bevolking bleef aan de Britse regering voorbehouden. In 1856 kreeg Nieuw-Zeeland een zekere mate van autonomie. Intussen voelden de Maori's zich door de steeds grotere aankopen van grond door de regering in het nauw gebracht, terwijl de blanke bevolking, de groeiende spanning onder de Maori's voelend, vreesde te zullen worden uitgeroeid.

In de eerste jaren na het tekenen van het Verdrag van Waitangi resulteerden de conflicten tussen de Maori's en de blanke kolonisten - de Pakeha in de Maori-taal - tot enkele conflicten. Maar het verzet van de Maori's om hun land te verdedigen bleef taai en in 1860 kwam het tot de Landenoorlogen. Deze begon in Taranaki. Het ging hier om de verkoop van land aan de Britse regering door een stamhoofd van de Te Ati Awa-stam, zonder toestemming te hebben gevraagd aan zijn onderdanen.

Toen de stam de transactie niet erkende en de Britse nederzetting in brand stak, nam de regering wraak en stuurde maar liefst 10.000 man om het land met geweld in te nemen. De meeste stammen op het Noordereiland reageerden door de Te Ati Awa te steunen waardoor het conflict enorm groeide.

Rond 1865 waren de vijandelijkheden op zijn ergst met meer dan 20.000 Britten tegen 5000 Maori's. Ondanks deze ongelijke aantallen, hielden de Maori's het lang vol. Er vonden op diverse plekken in het land oorlogen plaats, zoals in Taranaki in 1860-1861 en in 1865-1869, in Waikato/King Country tussen 1863-1867 en aan de East Coast tussen 1868-1872.

Door conflicten tussen Maori-stammen onderling, nam het Maori-verzet af. Soms vochten rebellerende stammen zelfs aan de Britse kant mee en verloren ze de steun van een groot deel van de Maori-bevolking. Rond 1870 eindigden de Landenoorlogen en namen de landverkopingen toe, veelal onder dwang van de Britten. Deze oorlogen leidden tot de inbeslagneming van 12.000 km² door de regering. Een deel hiervan werd aan 'bevriende' Maori-stammen gegeven en een groot deel ging naar de Europese kolonisten.

Goudvondsten en de economische groei

In 1861 werd er in Otago en niet veel later aan de West Coast op het Zuidereiland goud gevonden. Nieuw-Zeeland werd hiermee een van de rijkste goudlanden van de wereld en kreeg het Zuidereiland een industriële basis. Er brak een ware goudkoorts uit en de goudgebieden werden overspoeld door fortuinzoekers uit de hele wereld. Vooral de ervaren goudzoekers uit Australië zorgden met hun kennis voor een goede exploitatie van het goud  en werden Otago en de West Coast snel groeiende handels- en industriecentra. Er werden spoorlijnen aangelegd, telegraafkabels geïnstalleerd en emigranten werden financieel gesteund.

Economisch ging het Nieuw-Zeeland steeds beter voor de wind dankzij investeringen van de overheid en goede exportprijzen voor wol en vlees. De uitvinding van de koeltechniek bracht nog meer voorspoed. Zo konden lamsvlees, rundvlees, boter en kaas gekoeld naar Groot-Brittannië worden verscheept. Dit zorgde voor een enorme opbloei van de schapenteelt en de zuivelindustrie van Nieuw-Zeeland.      

Dominion en de Wereldoorlogen

Op sociaal gebied voerde Nieuw-Zeeland aan het einde van de 19e eeuw opmerkelijke vernieuwingen door. Zo was het land het eerste ter wereld dat vrouwen stemrecht gaf - zo'n 25 jaar eerder dan in Engeland, de Verenigde Staten en Nederland -. Ook was Nieuw-Zeeland in 1898 het eerste land dat zorgde voor een op inkomen gebaseerd pensioen. Toen het land in 1907 meer dan één miljoen inwoners kreeg, kreeg het een andere status. Al in 1856 kreeg Nieuw-Zeeland ten opzichte van Groot-Brittannië een grote mate van zelfstandigheid op bestuurlijk niveau en in 1907 veranderde deze van kolonie in het Dominion of New Zealand.

Nieuw-Zeeland werd een autonoom deel van Groot-Brittannië maar werd de koningin van Groot-Brittannië nog steeds vertegenwoordigd door de gouverneur-generaal in de regering van de Dominion of New Zealand. In die tijd ontstonden de twee politieke partijen Labour en National, die nog altijd de politiek van het land bepalen.

Hoe ver Nieuw-Zeeland ook van de rest van de wereld lijkt te liggen, toch vochten zo'n 100.000 kiwi's mee in de Eerste Wereldoorlog. In 1915 vormden zij samen met Australiërs het Australian and New Zealand Army Corps (ANZAC). Tijdens de slag om Gallipolli in Turkije raakten zo'n 42.000 kiwi's gewond en kwamen er ongeveer 17.000 om. In de periode tussen de beide wereldoorlogen kende Nieuw-Zeeland zowel voor- als tegenspoed. In de jaren twintig ging het land voor de wind maar net als in de rest van de wereld raakte het in de jaren dertig in een economisch verval.

De eerste Labour Regering, gekozen in 1935, zorgde ervoor dat Nieuw-Zeeland weer uit de crisis kwam. Het pensioenbeleid en de gezondheidszorg waren vooruitstrevend en werden internationaal erg gewaardeerd. Niet veel later was Nieuw-Zeeland als lid van het Britse Gemenebest weer verplicht deel te nemen aan een wereldoorlog. Deze keer vochten ruim 200.000 soldaten in de Tweede Wereldoorlog mee waarvan maar liefst eenderde het niet overleefde. De slachtoffers van beide wereldoorlogen worden op Anzac Day, 25 april, herdacht.

Verwijdering van Engeland

Na de Tweede Wereldoorlog richtte Nieuw-Zeeland zich op militair gebied op de Verenigde Staten maar bleef economisch afhankelijk van Groot-Brittannië. Hoewel Nieuw-Zeeland in 1946 een onafhankelijk land werd, was het nog steeds lid van het Britse Gemenebest. Het werd ook wel 'Engelands boerderij' genoemd aangezien tot 1960 maar liefst 55% van de export daarheen ging. Omdat de exportprijzen toen hoog lagen, ging het economisch voor de wind en had het land een van de hoogste gemiddelde inkomens ter wereld.

Deze economische bloei zorgde niet alleen voor een welvarend Nieuw-Zeeland maar ook voor grote veranderingen voor de Maori's. Veel Maori's trokken naar de steden op zoek naar werk en werden daar meer dan ooit geconfronteerd met westerse normen en waarden. Om aan werk te komen werden ze min of meer gedwongen zich aan te passen aan de westerse cultuur en ontstond er een verwijdering tussen deze Maori's en hun eigen cultuur (Maoritanga).

Eind jaren zestig kwam hiertegen verzet en kwam er de roep van jonge Maori activisten en traditionele Maori-leiders om een herwaardering van de Maori-cultuur. Dit zorgde onder andere voor de teruggave van land aan Maori's en een meer prominente plek van Maori-taal in het onderwijs.

In de jaren zeventig raakte Nieuw-Zeeland in een economisch verval. Moederland Groot-Brittannië werd in 1973 lid van de EEG en importeerde voortaan agrarische producten uit EEG-landen en niet meer uit Nieuw-Zeeland. Daar kwam ook nog eens een oliecrisis bovenop. Grondstoffen en industriële producten die Nieuw-Zeeland importeerde werden steeds duurder terwijl de exportprijzen daalden. Slechts 6% van de export ging toen nog maar naar Groot-Brittannië en werden er nieuwe markten aangeboord. Nieuw-Zeeland ging gaandeweg steeds meer handeldrijven met landen als China, Japan, Taiwan en Zuid-Korea.

Op militair gebied richtte het land zich steeds meer op de Verenigde Staten en sloot samen met Australië het ANZUS-verdrag: een verdedigingspact dat wanneer een van deze landen wordt aangevallen de anderen helpen het te verdedigen. Net als in veel andere westerse landen onderging Nieuw-Zeeland in de jaren zestig grote sociale veranderingen. Babyboomers daagden de conservatieve regering uit en werd er in 1972 heftig geprotesteerd tegen het besluit de VS te steunen tijdens hun oorlog tegen Vietnam. Maar niet veel later keerden de kiwi's door de slechte economie weer terug naar de conservatieve politiek van de National Party.

Modern Nieuw-Zeeland

In de jaren tachtig profileerde Nieuw-Zeeland zich steeds sterker als milieuvriendelijk land met een groene politiek en een krachtig anti-kernwapenbeleid, dat overigens niet altijd tot goede verhoudingen met de rest van de wereld zorgde. Zo verbood het in 1985 Amerikaanse oorlogsschepen de toegang tot de Nieuw-Zeelandse havens. Dit was tot grote ergernis van de VS aangezien ze eerder het ANZUS-verdrag hadden getekend. Het verdrag werd toen opgeschort.

Onrust

In datzelfde jaar bliezen Fransen het Greenpeace schip Rainbow Warrior op in de haven van Auckland. Een fotograaf van Greenpeace, Fernando Pereira, werd hierbij gedood. Tien jaar later verslechtte de verhoudingen tussen Nieuw-Zeeland en Frankrijk nog meer door het heftige Nieuw-Zeelandse verzet tegen de Franse atoomproeven op Muruoa in de Stille Oceaan. De regering stuurde er zelfs een onbewapend oorlogsschip naar toe.

De binnenlandse politiek kenmerkte zich ook door enige onrust. Op Waitangi Day in 1981 protesteerden radicale Maori-groeperingen tegen de schendingen van het Verdrag uit 1840. Dit betrof vooral landaankopen, onrechtmatige onteigeningen en visserijrechten. De Maori's eisten dat het onrecht dat de regering hen had aangedaan zou worden gecompenseerd. In 1989 werd de eerste rechtszaak gewonnen en meer succesvolle uitspraken volgden.

Maori-cultuur onderdeel van Nieuw-Zeelandse identiteit

Veel grond is er aan Maori's teruggeven en ontvingen zij naast excuses en geld ook aandelen in een groot visserijbedrijf. Belangrijk was dat er de interesse in de Maori identiteit steeds verder groeide onder de Paheke - de witte Nieuw-Zeelanders - en de Maori's zelf. De Maori-cultuur wordt steeds vaker als belangrijk onderdeel van de Nieuw-Zeelandse identiteit gezien.

De moderne Nieuw-Zeelandse is de laatste jaren sterk veranderd. Zo zijn er sterke economische veranderingen gaande en wordt er steeds meer geprivatiseerd en minder uitgegeven aan sociale voorzieningen. Er is een nieuw kiessysteem die het volk breder vertegenwoordigt dan voorheen. Sinds 1997 is er een vrouwelijke premier in Nieuw-Zeeland. De eerste was Jenny Shipley en sinds 1999 staat Helen Clark aan het roer.

Clark werd in 2002 herkozen voor nogmaals drie jaar als Prime Minister van Nieuw-Zeeland. Momenteel is de samenleving gevarieerder dan ooit. Er komen steeds meer Aziatische immigranten naar Nieuw-Zeeland en is Auckland de grootste Polynesische stad ter wereld. Dankzij de groeiende verscheidenheid aan culturen krijgt Nieuw-Zeeland steeds meer een onafhankelijke identiteit als Pacifische staat binnen de internationale gemeenschap.